ਗੈਰੇਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਏ

ਮੁੰਬਈ- ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਾਇਰੀ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਫਿਲਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਗੈਰੇਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਉਦੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਗਸਤ 1934 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੀਨਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੋਟਰ ਗੈਰੇਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਾਰਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਰਾਹੀਂ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਮਲ ਰਾਏ 'ਬੰਦਿਨੀ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੈਰੇਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੈਰੇਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 'ਬੰਦਿਨੀ' ਸਾਲ 1963 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨਾਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਐਸ.ਡੀ. ਬਰਮਨ ਸੀ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਗੀਤ 'ਮੋਰਾ ਗੋਰਾ ਅੰਗ ਲੈ ਲੇ' ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

‘ਬੰਦਿਨੀ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਪਟਕਥਾ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 1971 'ਚ 'ਮੇਰੇ ਆਪਨੇ' ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ 'ਕੁਸ਼ੀਸ਼', 'ਅਚਾਣਕ', 'ਮੌਸਮ', 'ਆਂਧੀ', 'ਖੁਸ਼ਬੂ', 'ਕਿਤਾਬ' ਅਤੇ 'ਨਮਕੀਨ' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰ ਗੀਤ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏ.ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਲਮ 'ਸਲਮਡਾਗ ਮਿਲੀਅਨੇਅਰ' ਦੇ ਗੀਤ 'ਜੈ ਹੋ' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ 'ਚ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਏਆਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਇਸ ਗੀਤ ਲਈ 2009 ਵਿੱਚ ਆਸਕਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ 'ਜੈ ਹੋ' ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਮੀ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, 2004 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਹਨ।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸੁਰਖੀਆਂ 'ਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਰਾਖੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਮੇਘਨਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।