‘ਚਿੱਟੇ’ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਿੱਥੇ? ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜਤਾਲ: ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ- ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਤਸਕਰੀ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣਾ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਫ਼ੀਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੈਰੋਇਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਓਪਿਓਇਡਜ਼ ਤੱਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਸਕਰੀ, ਵਿੱਤੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤਹਿਤ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਚਿੱਟਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਇੱਕ ਚਰਚਿਤ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਚਿੱਟਾ’ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਸ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵੱਖਰੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਪਦਾਰਥ ਵੇਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਂਟਾਨਿਲ ਵਰਗੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਓਪਿਓਇਡਜ਼ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫੈਂਟਾਨਿਲ ਅਫ਼ੀਮ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਓਪਿਓਇਡ ਹੈ। ਕਾਰਫੈਂਟਾਨਿਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਫ਼ੀਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਾ ਕਿੱਥੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੈਸਾ ਕੌਣ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਆਖ਼ਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ।
ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਚਸ਼ਮੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਸੂਬੇ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲਾਪਣ, ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਾਰਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਧੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਬਹਿਸਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ, ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ, ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਧਨ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਗਰੁੱਪਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਰਾਧੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਰਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦੌਰ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੱਲ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਲਾਜ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵੱਲ ਅਸਲ ਕਦਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।