ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨੀ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-- ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਘਰਸ਼ਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰਨੂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੂੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਅਕਸਰ ਮਿਥ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਚ ਧਰੜ ਤੱਥ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 1920-2022 ਪਿਛਲੀ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਖੁਦ 1978 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਏ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ।
ਮਸਲਨ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ 1940 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਫਿਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰਕੀਬ ਵਿਚ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੇ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ।
ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਕਤਲੇਆਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਇਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਇਸਦੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1940 ਦੇ ਉਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਤੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਉਠਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ 1966 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ 1966 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।