ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ- ਜਿਸ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ-"ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇਖਣ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਹੈ।" ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਨੂੰਨ ਜੋ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧੜਕਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਬੰਗਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ, ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਕੌਰ, ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ 1919 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਤੱਕ 12 ਮੀਲ ਤੁਰ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਗਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਨਐਸਏ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਪਰ ਜਦੋਂ 1922 ਵਿੱਚ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਚਐਸਆਰਐਲ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਚਐਸਆਰਐਲ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

1928 ਵਿੱਚ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਜੇ.ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਹਿੱਲ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਇਰਾਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ "ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ" ਦਾ ਸੀ। ਬੰਬ ਉੱਥੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲ ਧੂੰਆਂ ਭਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਖੁਦ "ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ" ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਰਚੇ ਸੁੱਟੇ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਭੱਜ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਪਰ ਜੇਲ੍ਹ ਖੁਦ ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਸਲੂਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ 116 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਯਤਿੰਦਰਨਾਥ ਦਾਸ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਉਸਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਉਸਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖ "ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?" ਅੱਜ ਵੀ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ।

26 ਅਗਸਤ, 1930 ਨੂੰ, ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਾਫੀ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਦ ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇਵੇਗੀ।

23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ, ਸ਼ਾਮ 7:33 ਵਜੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨੋਂ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ ਚੋਲਾ" ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇੰਨੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਕ ਕਰਕੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਧ ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਿਆ? ਇਹ ਡੁੱਬਿਆ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ 23 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਸੁਧਾਰ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਸੁਧਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਅੱਜ ਵੀ, ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਹਿੰਮਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।